Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) był ogólnopolską organizacją konspiracyjną, stanowiącą trzon polskiego podziemia wojskowego w pierwszych latach II wojny światowej. Powstał 13 listopada 1939 roku na mocy decyzji Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, jako kontynuacja działalności Służby Zwycięstwu Polski (SZP). Celem ZWZ było zorganizowanie ogólnonarodowej konspiracji wojskowej oraz przygotowanie przyszłego powstania przeciwko okupantom.
Początkowo dowództwo organizacji znajdowało się poza krajem. Komendantem głównym został gen. Kazimierz Sosnkowski, który kierował pracą konspiracyjną z terenu Francji, a później Wielkiej Brytanii. W okupowanej Polsce funkcję komendanta obszaru niemieckiego objął gen. Stefan Rowecki „Grot”, natomiast obszarem okupacji sowieckiej dowodził gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski. Taki podział wynikał z realiów politycznych i militarnych po agresji Niemiec i Związku Sowieckiego na Polskę w 1939 roku.
ZWZ był podporządkowany Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i stanowił część tworzącego się Polskiego Państwa Podziemnego. Organizacja stopniowo obejmowała swoim zasięgiem wszystkie ziemie przedwojennej Polski, tworząc rozbudowaną strukturę konspiracyjną opartą na okręgach, obwodach i placówkach. System organizacyjny wzorowano na strukturze przedwojennego Wojska Polskiego, co ułatwiało dowodzenie i mobilizację.
Do podstawowych zadań Związku Walki Zbrojnej należało prowadzenie wywiadu, sabotażu i dywersji, szkolenie kadr wojskowych oraz gromadzenie broni i przygotowywanie planów przyszłego powstania. Szczególnie ważna była działalność informacyjna – konspiracyjny wywiad przekazywał aliantom dane o niemieckiej gospodarce wojennej, ruchach wojsk i sytuacji na terenach okupowanych. Równocześnie prowadzono tajne szkolenia podoficerskie i oficerskie, które miały przygotować przyszłe kadry powstańcze.
W latach 1940–1941 ZWZ znacząco rozwinął swoje struktury, integrując wiele mniejszych organizacji konspiracyjnych. Proces scalania środowisk niepodległościowych był jednym z najważniejszych osiągnięć organizacji, ponieważ pozwolił stworzyć jednolite dowództwo wojskowe w konspiracji. Organizacja utrzymywała również łączność z rządem emigracyjnym poprzez kurierów i radiostacje.
Po aresztowaniu przez NKWD gen. Karaszewicza-Tokarzewskiego struktury ZWZ na terenach wschodnich uległy osłabieniu, jednak działalność konspiracyjna była kontynuowana. Kluczowym momentem w historii organizacji było podporządkowanie całej konspiracji wojskowej w kraju dowództwu gen. Stefana Roweckiego, który faktycznie kierował ZWZ z okupowanej Warszawy.
14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej został przekształcony w Armię Krajową, co oznaczało wejście polskiej konspiracji wojskowej w nowy etap organizacyjny i polityczny. Dorobek ZWZ stał się fundamentem późniejszej działalności AK — zarówno w zakresie struktur organizacyjnych, jak i doświadczenia konspiracyjnego.
Związek Walki Zbrojnej odegrał kluczową rolę w utrzymaniu ciągłości polskich sił zbrojnych po klęsce 1939 roku. Był organizacją, która w najtrudniejszym okresie okupacji stworzyła podstawy ogólnonarodowego oporu i przygotowała społeczeństwo do dalszej walki o niepodległość. Jego działalność stanowi jeden z najważniejszych rozdziałów historii polskiej konspiracji w czasie II wojny światowej.
