Pociąg Pancerny „Groźny”
Pociąg Pancerny „Groźny” to jedna z najbardziej legendarnych jednostek polskiej broni pancernej. Przez ponad dwie dekady służby brał udział w kluczowych starciach o granice Rzeczypospolitej, ewoluując od improwizowanego składu do profesjonalnej jednostki bojowej.
Jednostka została sformowana w styczniu 1919 roku w Warsztatach Kolejowych na warszawskiej Pradze. Jej szlak bojowy rozpoczął się niemal natychmiast na Froncie Wołyńskim. Podczas wojny polsko-bolszewickiej „Groźny” stał się postrachem przeciwnika, docierając w trakcie wyprawy kijowskiej aż do stacji Darnica pod Kijowem.
W krytycznym momencie Bitwy Warszawskiej 1920 roku, pociąg operował w rejonie Zegrza, skutecznie wspierając polską piechotę ogniem artyleryjskim. Za męstwo wykazane w walkach o Zamość i Hrubieszów, załoga pociągu zyskała uznanie dowództwa i miano jednostki o wysokiej wartości operacyjnej.
W okresie pokoju „Groźny” przeszedł gruntowną przebudowę. Od 1928 roku stacjonował w Niepołomicach, przydzielony do 2. dywizjonu pociągów pancernych. W 1929 roku nadano mu oficjalny numer operacyjny 54.
W skład w pełni zmodernizowanego składu wchodziły:
- Opancerzony parowóz serii Ti3 (osłonięty hartowaną stalą),
- Dwa wagony artyleryjskie wyposażone w haubice wz. 14/19 i armaty wz. 02/26,
- Wagon szturmowy dla plutonu piechoty, wyposażony w radiostację i ckm-y,
- Pluton drezyn pancernych (modele Tatra i R) do zadań zwiadowczych.
W przededniu II wojny światowej „Groźny”, pod dowództwem kpt. Jana Rybczyńskiego, został przydzielony do Grupy Operacyjnej „Śląsk” (Armia „Kraków”). 1 września pociąg stoczył zwycięskie potyczki w rejonie Mikołowa i Tychów, gdzie celnym ogniem artylerii powstrzymał natarcie niemieckiej 8. Dywizji Piechoty.
W kolejnych dniach pociąg osłaniał odwrót jednostek WP przez Kraków w stronę Sanu. 17 września 1939 roku, w wyniku zniszczenia infrastruktury kolejowej i odcięcia dróg odwrotu w rejonie Sądowej Wiszni, załoga została zmuszona do opuszczenia i unieruchomienia składu, by nie wpadł w ręce wroga w stanie sprawności bojowej.