Insurekcja kościuszkowska była zbrojnym powstaniem narodowym przeciwko Rosji i Prusom, które wybuchło 24 marca 1794 roku w Krakowie. Była odpowiedzią na II rozbiór Polski (1793) oraz na pogłębiające się uzależnienie Rzeczypospolitej od Imperium Rosyjskiego. Na czele powstania stanął Tadeusz Kościuszko, który ogłosił akt powstania i złożył przysięgę na Rynku Głównym w Krakowie, obejmując funkcję Najwyższego Naczelnika Siły Zbrojnej Narodowej.
Jednym z pierwszych sukcesów powstańców była bitwa pod Racławicami (4 kwietnia 1794), gdzie Kościuszko pokonał wojska rosyjskie. Szczególnie zapisał się udział kosynierów – chłopskich oddziałów uzbrojonych w kosy. Zwycięstwo to miało ogromne znaczenie propagandowe i moralne i przyczyniło się do rozszerzenia powstania.
W Warszawie 17 kwietnia wybuchło antyrosyjskie powstanie zakończone wyparciem garnizonu rosyjskiego. Podobne wydarzenia miały miejsce w Wilnie (23 kwietnia). W celu pozyskania chłopów, Kościuszko ogłosił Uniwersał połaniecki (7 maja 1794), który nadawał im częściową wolność i ulgi w pańszczyźnie.
Mimo początkowych sukcesów, sytuacja militarna pogorszyła się. Prusy wkroczyły do walki po stronie Rosji. 6 czerwca 1794 doszło do bitwy pod Szczekocinami, a 10 października Kościuszko przegrał pod Maciejowicami i dostał się do niewoli. Dowództwo objął Tomasz Wawrzecki, ale powstanie gasło.
Ostatecznym ciosem była rzeź Pragi (4 listopada 1794), gdy wojska rosyjskie brutalnie zdobyły warszawską dzielnicę, mordując tysiące cywilów. Wkrótce po tym Warszawa skapitulowała, co oznaczało koniec insurekcji.
Insurekcja kościuszkowska, mimo klęski, była ostatnią próbą ratowania niepodległości I Rzeczypospolitej przed III rozbiorem (1795). Stała się symbolem walki o wolność i inspiracją dla kolejnych pokoleń Polaków.
