Tadeusz Rejtan (1742–1780) zapisał się w historii Polski jako symbol sprzeciwu wobec zdrady narodowej i obrońca niepodległości w czasie I rozbioru Polski. Jego dramatyczny protest podczas Sejmu Rozbiorowego w 1773 roku przeszedł do historii jako akt odwagi i desperacji jednostki w obliczu upadku państwa.
Rejtan pochodził z zamożnej rodziny szlacheckiej herbu Rejtan, osiadłej na Nowogródczyźnie. Urodził się w Hruszówce (na terenie dzisiejszej Białorusi) w 1742 roku. Odebrał staranne wykształcenie, a następnie rozpoczął służbę wojskową w wojsku litewskim. W młodości uczestniczył w walkach konfederacji barskiej (1768–1772), co ukształtowało jego patriotyczne poglądy i przywiązanie do idei suwerenności Rzeczypospolitej.
Po zakończeniu walk, w 1773 roku Rejtan został wybrany posłem na Sejm z Nowogródka. Był to sejm zwołany przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego pod naciskiem państw zaborczych: Rosji, Prus i Austrii, które domagały się formalnego zatwierdzenia dokonanej już aneksji ziem polskich. Celem sejmu było więc ratyfikowanie I rozbioru Polski – wydarzenia, które dla wielu patriotów oznaczało początek końca niepodległego państwa.
Podczas pierwszych dni obrad, Rejtan – wraz z kilkoma innymi posłami, m.in. Samuelem Korsakiem i Stanisławem Bohuszewiczem – wystąpił przeciwko legalizacji rozbioru. Gdy 19 kwietnia 1773 roku marszałkiem sejmu wybrano Adama Ponińskiego, znanego z prorosyjskich sympatii, Rejtan podjął dramatyczną próbę zablokowania dalszych obrad. Według relacji świadków, położył się w progu sali sejmowej, nie dopuszczając posłów do wyjścia, krzycząc: „Zabijcie mnie, a nie gubcie Ojczyzny!”.
Ten gest, utrwalony później przez Jana Matejkę na słynnym obrazie „Rejtan – Upadek Polski”, stał się symbolem patriotycznego oporu wobec zdrady narodowych interesów. Mimo jego poświęcenia, sejm ostatecznie zatwierdził traktaty rozbiorowe.
Po sejmie Rejtan wrócił do swojego majątku w Hruszówce. Tam, rozgoryczony i osamotniony, stopniowo popadł w depresję. Źródła wskazują, że cierpiał na poważne zaburzenia psychiczne, spowodowane zarówno przeżyciami politycznymi, jak i osobistymi stratami. Zmarł tragicznie w 1780 roku, w wieku 38 lat.
Choć jego protest nie przyniósł skutku politycznego, miał ogromne znaczenie moralne. Stał się inspiracją dla kolejnych pokoleń Polaków walczących o wolność. W okresie zaborów jego postać była przywoływana jako symbol niezłomności i honoru narodowego. W XIX wieku Rejtan został uznany za jednego z bohaterów narodowych, a jego imię nosiło wiele organizacji patriotycznych i szkół.
Postać Tadeusza Rejtana do dziś symbolizuje prawo jednostki do sprzeciwu wobec niesprawiedliwości i wierność ideałom wolności, nawet w obliczu klęski. Jego czyn z 1773 roku przypomina, że prawdziwy patriota nie godzi się na kompromisy, gdy zagrożony jest byt ojczyzny.
