Józef Feliks Gawlina urodził się 18 listopada 1892 r. w Strzybniku koło Raciborza w rodzinie robotniczej. Po ukończeniu gimnazjum w Raciborzu studiował teologię we Wrocławiu, a następnie w Krakowie. Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski zdecydował się związać życie kapłańskie z nową diecezją katowicką. Święcenia kapłańskie przyjął 19 czerwca 1921 r., a wkrótce rozpoczął pracę duszpasterską jako wikariusz i katecheta.
Już w młodości był mocno zaangażowany w sprawę polskości Śląska. Podczas powstań śląskich pełnił rolę kapelana, wspierając walczących i organizując pomoc dla ludności cywilnej. W 1922 r. został redaktorem naczelnym nowo powstałego tygodnika „Gość Niedzielny”, który pod jego kierunkiem stał się nie tylko pismem religijnym, lecz także ważnym forum życia społecznego i narodowego na Śląsku.
W 1930 r. przeszedł do pracy w kurii diecezjalnej, a 3 lutego 1933 r. papież Pius XI mianował go biskupem polowym Wojska Polskiego. Był jednym z najmłodszych hierarchów w polskim episkopacie. Od tej pory jego misją stała się opieka duszpasterska nad żołnierzami. Często wizytował jednostki, celebrował polowe msze i cieszył się dużą popularnością wśród wojskowych. W 1938 r. uczestniczył w uroczystościach sprowadzenia relikwii św. Andrzeja Boboli – patrona jedności narodowej.
Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 r. towarzyszył armii w kampanii, a następnie przez Rumunię udał się do Francji. Po klęsce w 1940 r. dotarł do Wielkiej Brytanii, gdzie nieprzerwanie pełnił funkcję biskupa polowego. W czasie II wojny światowej odwiedzał polskich żołnierzy w różnych częściach świata – od Norwegii, przez Afrykę Północną, po Włochy. Był obecny m.in. przy żołnierzach pod Monte Cassino, w Normandii i w Holandii. Organizował pogrzeby poległych, wspierał jeńców i uchodźców cywilnych. Zyskał miano „biskupa-żołnierza”.
Po wojnie, wobec przejęcia władzy w Polsce przez komunistów, nie mógł powrócić do kraju. W 1949 r. papież Pius XII mianował go protektorem duszpasterstwa polskiej emigracji. Z siedzibą w Rzymie organizował struktury Polskiej Misji Katolickiej, obejmującej Polaków rozsianych po całym świecie. Wspierał zarówno emigrację polityczną, jak i uchodźców wojennych. Uczestniczył w konklawe 1958 r., które wybrało papieża Jana XXIII, a następnie w obradach Soboru Watykańskiego II.
Zmarł 21 września 1964 r. w Rzymie. Początkowo spoczywał na cmentarzu Campo Verano, lecz w 2010 r. jego prochy sprowadzono do Polski i złożono w katedrze polowej Wojska Polskiego w Warszawie.
Biskup Józef Gawlina zapisał się w historii jako niezłomny kapelan wojenny, duchowy opiekun żołnierzy i emigrantów oraz obrońca polskości Górnego Śląska. Do dziś pozostaje symbolem łączenia posługi kapłańskiej z misją patriotyczną.
