Żołnierze Wyklęci (nazywani również Żołnierzami Niezłomnymi) to określenie członków polskiego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, którzy po II wojnie światowej kontynuowali walkę o suwerenność Polski przeciw sowieckiej dominacji i narzuconej władzy komunistycznej. Termin ten upowszechnił się w latach 90. XX wieku, gdy możliwe stało się przywracanie pamięci o ludziach celowo wykluczonych z oficjalnej historii przez propagandę PRL.
Po zakończeniu okupacji niemieckiej w 1944 roku Polska nie odzyskała pełnej niepodległości. Wraz z wkroczeniem Armii Czerwonej rozpoczął się proces podporządkowania kraju Związkowi Sowieckiemu. Urząd Bezpieczeństwa, wspierany przez NKWD, prowadził masowe aresztowania, tortury i egzekucje byłych żołnierzy Armii Krajowej oraz innych organizacji niepodległościowych. W odpowiedzi część z nich zeszła ponownie do konspiracji, podejmując nierówną walkę z aparatem represji.
Ruch Żołnierzy Wyklętych nie był jednolity i obejmował wiele organizacji, takich jak Wolność i Niezawisłość (WiN), Narodowe Siły Zbrojne (NSZ), Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW) oraz Konspiracyjne Wojsko Polskie (KWP). Ich wspólnym celem była obrona niepodległości, sprzeciw wobec sowietyzacji kraju oraz dążenie do demokratycznego państwa.
Jedną z najbardziej symbolicznych postaci był Józef Franczak „Lalek” – uznawany za ostatniego Żołnierza Wyklętego, który poległ w 1963 roku. Przez blisko dwadzieścia lat ukrywał się i prowadził działalność konspiracyjną, stając się symbolem niezłomnego oporu.
Wybitnym dowódcą był także Hieronim Dekutowski „Zapora” – cichociemny, oficer Wojska Polskiego i żołnierz AK. Po wojnie dowodził oddziałami WiN, za co został aresztowany, brutalnie torturowany i stracony w 1949 roku w więzieniu mokotowskim.
Na północno-wschodnich terenach Polski działał Kazimierz Kamieński „Huzar”, oficer AK i WiN, który walczył do początku lat 50. Został skazany na karę śmierci i stracony w 1953 roku. Po latach jego wyrok uznano za nieważny, a on sam został zrehabilitowany.
Wśród ofiar powojennego terroru znalazł się również Józef Batory, działacz WiN, stracony 1 marca 1951 roku. Jego miejsce pochówku pozostaje nieznane, co stało się symbolem losu wielu żołnierzy podziemia.
Znaczącą rolę odegrał także Adam Lazarowicz, organizator struktur WiN na południu Polski. Aresztowany w 1947 roku, został zamordowany w 1951 roku. Jego działalność przez dekady była przemilczana.
Walka Żołnierzy Wyklętych trwała do początku lat 60. XX wieku i pochłonęła życie tysięcy osób. W 2011 roku ustanowiono 1 marca Narodowym Dniem Pamięci Żołnierzy Wyklętych, aby oddać hołd tym, którzy nie pogodzili się z utratą wolności.
Pamięć o Żołnierzach Wyklętych pozostaje istotnym elementem polskiej tożsamości historycznej, przypominając, że niepodległość, prawda i wolność często wymagają najwyższej ofiary.
