Władysław IV Waza

Władysław IV Waza, urodzony 9 czerwca 1595 roku w Łobzowie pod Krakowem, był wybitnym królem Polski i wielkim księciem litewskim z dynastii Wazów, sprawującym władzę w latach 1632–1648. Przyszły monarcha był synem króla Zygmunta III Wazy oraz arcyksiężniczki Anny Habsburżanki. Jako pierworodny potomek królewskiej pary odebrał wszechstronne wykształcenie, obejmujące nauki humanistyczne, wojskowość oraz języki obce. Już w młodości splótł swoje losy z wielką polityką europejską.

W 1610 roku, po sukcesach militarnych hetmana Stanisława Żółkiewskiego i podpisaniu układu z bojarami, nastoletni Władysław został wybrany na cara Rosji. Z powodu twardego stanowiska ojca, który sprzeciwiał się przejściu syna na prawosławie, oraz wybuchu antypolskiego powstania w Moskwie, królewicz nigdy faktycznie nie objął rządów na Kremlu. Tytuł cara nosił jednak formalnie aż do 1634 roku. Młody Władysław zdobywał doświadczenie wojenne w licznych kampaniach, uczestnicząc między innymi w bitwie pod Chocimiem w 1621 roku, co przyniosło mu dużą popularność i szacunek wśród szlachty.

Po śmierci Zygmunta III Wazy w 1632 roku jego kandydatura na tron Rzeczypospolitej okazała się bezkonkurencyjna. Elekcja przebiegła wyjątkowo spokojnie i zgodnie, a nowy król został koronowany na początku 1633 roku. Początek jego samodzielnych rządów zdominowały konflikty zbrojne na wschodzie. Carat podjął próbę odzyskania utraconych ziem, oblegając strategiczny Smoleńsk. Władysław IV osobiście poprowadził odsiecz, wykazując się znakomitym kunsztem dowódczym. Zmusił wojska rosyjskie do kapitulacji, co zaowocowało podpisaniem korzystnego dla Rzeczypospolitej pokoju w Polanowie w 1634 roku. Na mocy tego traktatu Moskwa uznała polskie prawa do Smoleńska i Czernihowa, a król ostatecznie zrzekł się pretensji do carskiego tronu za odszkodowaniem pieniężnym.

Sukcesy odnosił także w relacjach ze Szwecją. Choć szlachta uniemożliwiła mu realizację planów odzyskania szwedzkiej korony, to w 1635 roku doprowadził do zawarcia rozejmu w Sztumskiej Wsi, na mocy którego Szwedzi opuścili porty pruskie i zrezygnowali z pobierania ceł morskich. Król dążył do modernizacji kraju. Był twórcą regularnej polskiej floty wojennej oraz unowocześnił artylerię i piechotę autoramentu cudzoziemskiego. Dał się poznać jako wybitny mecenas sztuki i nauki. To z jego inicjatywy w Warszawie stanęła słynna Kolumna Zygmunta III Wazy. Wprowadził także na swój dwór stały zespół operowy, co było nowością w tej części Europy. W polityce wewnętrznej popierał tolerancję religijną, dążąc do łagodzenia sporów wyznaniowych.

Końcowe lata panowania monarchy upłynęły w cieniu osobistych tragedii oraz narastających kryzysów państwowych. Król był dwukrotnie żonaty: najpierw z Cecylią Renatą Habsburg, a po jej śmierci z Ludwiką Marią Gonzagą. Żadne z małżeństw nie przyniosło mu jednak trwałego następcy tronu; jego jedyny syn, Zygmunt Kazimierz, zmarł przedwcześnie w 1647 roku. Śmierć dziecka załamała władcę. Dodatkowo plany wielkiej wojny z Turcją, którą król przygotowywał we współpracy z Kozakami, zostały zablokowane przez niechętną wzmacnianiu władzy królewskiej szlachtę. Niezadowolenie pominiętych w tych planach Kozaków stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu niszczycielskiego powstania Chmielnickiego w 1648 roku. Władysław IV Waza, schorowany i cierpiący na ciężką chorobę nerek, zmarł 20 maja 1648 roku w Mereczu na Litwie, na samym początku tego tragicznego konfliktu. Jego ciało spoczęło w katedrze wawelskiej w Krakowie.