Stanisław Małachowski

Stanisław Małachowski (1736–1809) był jedną z najważniejszych postaci życia publicznego końca XVIII wieku oraz marszałkiem Sejmu Wielkiego, który odegrał kluczową rolę w pracach nad reformą Rzeczypospolitej. Urodził się 24 sierpnia 1736 roku w Końskich w rodzinie magnackiej. Jego matką była Izabela z Humieckich, a ojcem Jan Małachowski – kanclerz wielki koronny. Rodzice wspólnie realizowali w Końskich ambitną inwestycję – budowę reprezentacyjnego pałacu z ogrodem francuskim.

Karierę publiczną Małachowski rozpoczął jako rotmistrz chorągwi pancernej, choć w czasach panowania Augusta III funkcja ta miała głównie charakter reprezentacyjny. W 1758 roku został po raz pierwszy posłem na sejm, a wkrótce później asesorem w królewskim sądzie zadwornym. W 1771 roku ożenił się z Urszulą Hutten-Czapską, córką Tomasza Hutten-Czapskiego – właściciela pałacu przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie. Po nagłej śmierci Urszuli w 1782 roku oraz śmierci jej ojca dwa lata później majątek odziedziczyła jej siostra Konstancja, która została drugą żoną Małachowskiego.

W 1774 roku otrzymał godność marszałka Trybunału Koronnego, a następnie został konsyliarzem Rady Nieustającej. Cieszył się ogromnym autorytetem i opinią człowieka sprawiedliwego. Współcześni nazywali go nawet „polskim Arystydesem”, porównując do słynnego greckiego wzoru uczciwego polityka. W 1782 roku został uhonorowany Orderem Orła Białego, najwyższym odznaczeniem Rzeczypospolitej.

Jako właściciel pałacu Czapskich przy Krakowskim Przedmieściu rozbudował rezydencję o oficyny frontowe. W czasie obrad Sejmu Wielkiego (1788–1792), gdy został wybrany marszałkiem koronnym, jego dom stał się jednym z najważniejszych miejsc życia politycznego Warszawy. Po uchwaleniu planu utworzenia 100-tysięcznej armii to właśnie w jego pałacu składano dobrowolne datki na rzecz skarbu państwa, co świadczyło o ogromnym zaufaniu społecznym do marszałka.

W domu Małachowskiego odbywały się również tajne narady reformatorów, podczas których przygotowywano tekst nowej ustawy zasadniczej. W nocy z 2 na 3 maja 1791 roku podpisano tam tzw. Asekurację – zobowiązanie do poparcia projektu reformy państwa. Był to bezpośredni krok prowadzący do uchwalenia Konstytucji 3 maja. Następnego dnia, po przyjęciu ustawy, Małachowski wraz z marszałkiem litewskim został uroczyście zaniesiony do kolegiaty św. Jana, gdzie ponownie zaprzysiężono konstytucję. Scena ta została później uwieczniona na słynnym obrazie Jana Matejki.

Podczas obrad Sejmu Wielkiego Małachowski uchodził za autorytet moralny. Pozwalał posłom swobodnie zabierać głos i nie przerywał ich wystąpień, uznając to za istotny element wolności parlamentarnej. W swoich dobrach wprowadzał także reformy społeczne – oczynszował chłopów i zapewniał im opiekę lekarską, dzięki czemu zyskał przydomek „Przyjaciela Ludu”.

W 1792 roku zaprotestował przeciwko konfederacji targowickiej i udał się na emigrację do Włoch. W czasie insurekcji kościuszkowskiej nie wziął udziału, obawiając się rewolucyjnego charakteru powstania. Po trzecim rozbiorze Polski powrócił do swoich dóbr w okolicach Kielc, które znalazły się pod zaborem austriackim, gdzie był nawet więziony za działalność spiskową.

Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego został mianowany prezesem Rady Ministrów, lecz zrezygnował z tej funkcji, sprzeciwiając się wprowadzeniu Kodeksu Napoleona. Do końca życia pełnił jednak zaszczytną funkcję prezesa Senatu Księstwa Warszawskiego.

Stanisław Małachowski zmarł 29 grudnia 1809 roku w Warszawie. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją patriotyczną – tłumy mieszkańców żegnały polityka, a polscy żołnierze utworzyli szpaler prowadzący do kościoła św. Krzyża, gdzie został pochowany. W historii zapisał się jako jeden z najwybitniejszych sygnatariuszy Konstytucji 3 maja i symbol uczciwego, odpowiedzialnego życia publicznego.