gen. Bolesław Roja

Generał dywizji Bolesław Wincenty Roja był jednym z najbardziej charyzmatycznych, a zarazem kontrowersyjnych dowódców wojskowych w historii odrodzonej Rzeczypospolitej. Urodził się 4 kwietnia 1876 roku we wsi Bryńce Zagórne. Pochodził z rodziny leśnika Józefa Roi i Marii z Trzcińskich. Edukację odebrał w gimnazjach w Krakowie i we Lwowie, po czym ukończył szkołę kadetów w Wiedniu i w 1899 roku został oficerem armii austro-węgierskiej. Ze względu na zły stan zdrowia w 1905 roku przeszedł w stan spoczynku i podjął pracę w urzędach cywilnych Galicji, współpracując jednocześnie z austriackim wywiadem. Przed wybuchem I wojny światowej aktywnie zaangażował się w polski ruch paramilitarny, szkoląc m.in. członków Polowych Drużyn Sokolich.

W sierpniu 1914 roku wstąpił do Legionów Polskich, zostając bliskim współpracownikiem Józefa Piłsudskiego. Początkowo służył w 2. Pułku Piechoty, walcząc w trudnych kampaniach w Karpatach i na Bukowinie, gdzie dał się poznać jako oficer o niezwykłej brawurze. W 1915 roku sformował i objął dowództwo nad słynnym 4. Pułkiem Piechoty Legionów Polskich, zwanym „czwartakami”. Na jego czele przeszedł krwawy szlak bojowy, m.in. pod Jastkowem i Kostiuchnówką, zyskując status legendy frontowej. Po kryzysie przysięgowym w 1917 roku odmówił złożenia przysięgi na wierność monarchom państw centralnych i został przymusowo wcielony do armii austriackiej.

Przełomowy moment w jego biografii nastąpił w październiku 1918 roku. Roja powrócił do Krakowa, gdzie stanął na czele konspiracji wojskowej. 31 października 1918 roku przejął od Austriaków dowództwo wojskowe w Galicji Zachodniej, ogłaszając narodziny niepodległego Wojska Polskiego. Został mianowany generałem i objął dowództwo Okręgu Generalnego Kraków, skąd organizował natychmiastową odsiecz dla walczącego z Ukraińcami Lwowa. Na początku 1919 roku objął dowodzenie 2. Dywizją Piechoty Legionów, prowadząc operacje na froncie litewsko-białoruskim i zdobywając m.in. Mińsk.

Konflikt z Naczelnym Dowództwem narósł latem 1920 roku podczas wojny z bolszewikami. Jako dowódca Okręgu Pomorze, a następnie krótkotrwale 2. Armii, Roja popadł w głęboki defetyzm. Ostro krytykował plany strategiczne Piłsudskiego i postulował zawarcie natychmiastowego pokoju z Rosją Sowiecką, a w kręgach rządowych krążyły plotki o jego planach ogłoszenia secesji Pomorza. Z tego powodu w sierpniu 1920 roku został odsunięty od dowodzenia, a pod koniec roku przeniesiony w stan spoczynku.

W latach międzywojennych osiadł na Mazowszu i zajął się polityką. Stał się głośnym krytykiem obozu sanacyjnego. W latach 1928–1930 sprawował mandat posła na Sejm RP z listy Stronnictwa Chłopskiego. Ze względu na bezkompromisowe i agresywne publiczne wypowiedzi wymierzone w Piłsudskiego i władze wojskowe, w 1937 roku został internowany na oddziale psychiatrycznym Szpitala Ujazdowskiego w Warszawie, co odebrano jako polityczną zemstę reżimu.

Po wybuchu II wojny światowej, schorowany i starszy wiekiem generał włączył się w jawną działalność charytatywną w ramach Polskiego Czerwonego Krzyża. W marcu 1940 roku został aresztowany przez gestapo i osadzony na Pawiaku, skąd w maju deportowano go do niemieckiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Mimo podeszłego wieku i brutalnego traktowania zachował niezłomną postawę. 27 maja 1940 roku gen. Bolesław Roja został bestialsko zamordowany przez esesmana na terenie obozu. Jego symboliczny grób znajduje się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.