Wileńska Brygada Armii Krajowej była jednym z najważniejszych zgrupowań polskiego podziemia zbrojnego działającego na Wileńszczyźnie podczas II wojny światowej. Jej historia wpisuje się w dramatyczne dzieje polsko-litewskich i polsko-sowieckich zmagań o przyszłość regionu, który przed 1939 rokiem należał do II Rzeczypospolitej, a po agresji ZSRR został wcielony do sowieckiej Litwy.
Brygada powstała jako część rozbudowanej Okręgowej Armii Krajowej Wilno, która od 1942 roku rozwijała struktury konspiracyjne i prowadziła działalność sabotażową. Jej żołnierze, wywodzący się głównie z miejscowej ludności polskiej, byli młodymi ludźmi – często studentami, harcerzami i mieszkańcami wsi. Z czasem, wobec wzrastającego terroru niemieckiego i sowieckiego, formacja przybrała charakter regularnej jednostki partyzanckiej.
Wileńska Brygada prowadziła liczne akcje dywersyjne i sabotażowe: wysadzano mosty i tory kolejowe, atakowano niemieckie garnizony, likwidowano posterunki policji litewskiej współpracującej z okupantem. Działania te miały na celu utrudnienie funkcjonowania niemieckiego aparatu okupacyjnego i przygotowanie gruntu pod powstanie powszechne, którego celem było odzyskanie Wilna dla Polski.
Kulminacyjnym momentem działalności brygady była operacja „Ostra Brama” w lipcu 1944 roku – część planu „Burza”. Oddziały brygady, wspólnie z innymi formacjami Okręgu Wileńskiego, podjęły próbę wyzwolenia Wilna z rąk niemieckich jeszcze przed nadejściem Armii Czerwonej. Walki, rozpoczęte 7 lipca 1944, miały charakter zacięty i krwawy – Polacy ponosili duże straty, jednak dzięki determinacji udało się opanować część miasta i zdobyć kluczowe pozycje.
Niestety, sukces został szybko odebrany. Gdy do Wilna wkroczyły oddziały sowieckie, żołnierze AK, zamiast wspólnego świętowania zwycięstwa, stali się ofiarami represji NKWD. Wielu oficerów brygady zostało aresztowanych, część żołnierzy siłą wcielono do Armii Czerwonej lub wywieziono w głąb ZSRR. Symbolicznym epilogiem operacji „Ostra Brama” stała się więc tragedia polskich żołnierzy.
Wileńska Brygada AK pozostaje w polskiej pamięci jako symbol walki o polskość Wileńszczyzny i niezłomnej postawy wobec dwóch okupantów. Choć jej dzieje zakończyły się dramatycznie, to pamięć o ich poświęceniu przetrwała w relacjach świadków i historiografii. Dziś wspominana jest jako część wielkiego dziedzictwa Armii Krajowej – armii, która na Kresach walczyła o honor i samostanowienie narodu.
