Stanisław Pyjas student i współpracownik Komitetu Obrony Robotników zginął w niewyjaśnionych okolicznościach.
Profil
Stanisław Pyjas
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia PolskiStanisław Pyjas urodził się 4 sierpnia 1953 roku w Gilowicach koło Żywca. Był synem Władysława i Stanisławy Pyjasów. Po ukończeniu liceum w Żywcu rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Szybko zaangażował się w działalność opozycyjną wobec władz komunistycznych, stając się jednym z najbardziej znanych młodych działaczy środowiska akademickiego lat 70.
Na początku studiów Pyjas włączył się w działalność Studenckiego Komitetu Solidarności (SKS), który skupiał młodzież sprzeciwiającą się represjom i cenzurze. Był blisko związany z innymi opozycjonistami, takimi jak Bronisław Wildstein, Lesław Maleszka i Bogusław Sonik. Wspólnie angażowali się w kolportaż niezależnych wydawnictw, organizowali spotkania dyskusyjne i akcje solidarnościowe z robotnikami prześladowanymi po protestach w Radomiu i Ursusie w 1976 roku.
Działalność Pyjasa uczyniła go obiektem inwigilacji Służby Bezpieczeństwa (SB). Wiosną 1977 roku otrzymywał pogróżki i był obserwowany. 7 maja 1977 roku znaleziono jego ciało w klatce schodowej kamienicy przy ul. Szewskiej 7 w Krakowie. Okoliczności śmierci od początku budziły poważne wątpliwości. Oficjalna wersja władz PRL mówiła o nieszczęśliwym wypadku, jednak większość jego przyjaciół uznała, że Pyjas został zamordowany przez funkcjonariuszy SB lub osoby z nimi współpracujące.
Jego śmierć stała się impulsem do ogromnej mobilizacji środowisk akademickich. 15 maja 1977 roku w Krakowie odbył się „czarny marsz” – milczący pochód studentów ubranych na czarno, który był jednym z pierwszych masowych wystąpień przeciwko władzy komunistycznej w Polsce. Wydarzenie to dało początek Studenckiemu Komitetowi Solidarności, pierwszej niezależnej organizacji studenckiej w PRL, której celem była obrona praw człowieka i wolności słowa.
Sprawa śmierci Pyjasa była wielokrotnie wznawiana po 1989 roku. Choć prowadzone śledztwa (m.in. przez Instytut Pamięci Narodowej) nie doprowadziły do jednoznacznego wskazania sprawców, wiele dowodów i zeznań wskazuje, że śmierć miała charakter politycznego zabójstwa.
Stanisław Pyjas stał się symbolem młodzieżowego oporu wobec systemu komunistycznego i jednym z prekursorów wolnościowego ruchu lat 80. Jego postać jest do dziś upamiętniana w licznych publikacjach, tablicach i filmach dokumentalnych. W 2006 roku został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.