kpt. Kazimierz Moczarski

Kazimierz Damazy Moczarski, urodzony 21 lipca 1907 roku w Warszawie, to jedna z najbardziej niezłomnych postaci w historii Polski, znana jako wybitny prawnik, dziennikarz, oficer Armii Krajowej oraz autor wstrząsającego dokumentu literackiego „Rozmowy z katem”. Wychowany w rodzinie nauczycielskiej o tradycjach patriotycznych, w grudniu 1932 roku ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Studiował również w Wyższej Szkole Dziennikarskiej w Warszawie oraz prawo międzynarodowe w Paryżu. W okresie międzywojennym aktywnie angażował się w ruch lewicy demokratycznej, działając w Legionie Młodych i współtworząc Klub Demokratyczny. Zawodowo pracował jako urzędnik w Ministerstwie Pracy i Opieki Społecznej.

Wybuch II wojny światowej zmuszał do podjęcia natychmiastowej walki zbrojnej. Jako podporucznik brał udział w obronie Warszawy we wrześniu 1939 roku, a na początku 1940 roku wstąpił do konspiracji ZWZ-AK. Kluczowym etapem jego służby była praca w Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK (BIP), gdzie analizował podziemne życie polityczne, oraz w Kierownictwie Walki Podziemnej. W Powstaniu Warszawskim kierował stacją nadawczo-odbiorczą. Za swoje zasługi we wrześniu 1944 roku awansował na porucznika, a w styczniu 1945 roku otrzymał stopień kapitana rezerwy piechoty. Po upadku zrywu z powodzeniem odtworzył struktury BIP-u w Częstochowie na rozkaz pułkownika Jana Rzepeckiego.

Dramatyczny rozdział jego życia zaczął się 11 sierpnia 1945 roku, gdy aresztował go komunistyczny Urząd Bezpieczeństwa. Choć skazano go na 10 lat więzienia, aparat represji pragnął go całkowicie złamać. Przeszedł przez piekło brutalnego śledztwa, podczas którego poddano go 49 udokumentowanym rodzajom wyrafinowanych tortur, jednak nikogo nie wydał. Szczytem perfidii systemu było umieszczenie go 2 marca 1949 roku w jednej celi więzienia na Mokotowie z katem warszawskiego getta, generałem SS Jürgenem Stroopem. Przez 255 dni polski oficer dzielił przestrzeń z nazistowskim zbrodniarzem. Moczarski wykorzystał ten czas na genialną analizę psychologiczną, zapamiętując detale opowieści Stroopa o jego ślepym posłuszeństwie wobec nazizmu. W 1952 roku w tajnym procesie Moczarski został skazany na karę śmierci, zamienioną później na dożywocie, o czym dowiedział się dopiero po ponad dwóch latach spędzonych w celi śmierci.

Odwilż polityczna przyniosła mu wolność - w kwietniu 1956 roku został zwolniony, a w grudniu całkowicie uniewinniony i zrehabilitowany. Powrócił do pracy dziennikarskiej, angażując się m.in. w ruch antyalkoholowy oraz Stronnictwo Demokratyczne. Wspomnienia z celi spisał w formie reportażu historycznego „Rozmowy z katem”, publikowanego w miesięczniku „Odra” (1972-1974), a w wersji książkowej wydanego pośmiertnie w 1977 roku. Książka weszła do kanonu literatury faktu jako unikalne studium totalitaryzmu. Wyniszczony latami tortur, kapitan Kazimierz Moczarski zmarł 27 września 1975 roku w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, pozostając symbolem moralnego zwycięstwa.