Urodził się 1 IV 1750 w Derkałach Wielkich (Wołyń). Ukończył uniwersytet w Krakowie, później studiował we Włoszech. Był głównym ideologiem polskiego oświecenia. Związany ze stronnictwem królewskim; od 1786 był referendarzem litewskim. W Warszawie skupił Kołłątaj wokół siebie grono osób zainteresowanych reformą ustroju oraz zespół radykalnych publicystów, który przeciwnicy nazwali Kuźnicą Kołłątajowską. W 1970 roku przyczynił się do pozyskania Stanisława Augusta Poniatowskiego dla wspólnej akcji reformatorskiej, w szczególności ułożenia Konstytucji 3 maja 1791, był jednym z jej autorów. Podjął również ożywioną działalność w ruchu mieszczańskim. Był jednym z twórców i przywódców pierwszego w Polsce, zorganizowanego V 1791 stronnictwa politycznego — Zgromadzenie Przyjaciół Konstytucji Rządowej. Mimo oporu przeciwników zarzucających mu nadmierny radykalizm, od 1791 był podkanclerzym koronnym. Opierając się na rozwiniętych przez siebie ideach fizjokratów, współtworzył projekt dalszej przebudowy kraju i opracowanie „konstytucji ekonomicznej”, która miała m.in. zmienić położenie chłopów. Oparcie dla Rzeczypospolitej widział Kołłątaj w Prusach i w Wielkiej Brytanii, a także w rewolucyjnej Francji, z której posłem w Warszawie ułożył na wiosnę 1792 projekt przymierza. Jednakże nie wierząc w możliwości obronne Polski, VII 1792 opowiedział się za porozumieniem z Katarzyną II za cenę utrzymania niektórych reform. Złożył akces do konfederacji targowickiej, która go jednak odrzuciła. Współuczestniczył w przygotowaniu powstania kościuszkowskiego 1794; współautor aktu powstania, uniwersału połanieckiego, ustawy o nadzieleniu ziemią chłopów biorących udział w powstaniu. W powstaniu kierował wydziałem skarbu w Radzie Najwyższej Narodowej, stał się wówczas rzecznikiem radykalnych reform społeczno-gospodarczych, głoszonych przez tzw. jakobinów polskich; z tej racji określany przez swoich przeciwników „polskim Robespierrem”. Po rzezi Pragi dokonanej przez wojska rosyjskie uszedł z Warszawy — ścigany na mocy decyzji władz rosyjskich, został aresztowany 1794 w Galicji przez Austriaków. Więziony w twierdzy Josefstadt i w Ołomuńcu 1794–1802. Od 1798 członek tajnego Towarzystwa Republikantów Polskich. Po uwolnieniu osiadł na Wołyniu, gdzie do 1806 pracował z T. Czackim nad założeniem liceum w Krzemieńcu. Od 1809 członek TPN w Warszawie. W I 1807 został internowany przez władze rosyjskie i na rozkaz Aleksandra I Romanowa wywieziony do Moskwy, gdzie przebywał do V 1808. Ostatni okres życia Kołłątaj spędził w Księstwie Warszawskim. Zmarł 28 II 1812 w Warszawie.
