gen. Felicjan Sławoj Składkowski

Gen. dyw. Felicjan Sławoj Składkowski (1885–1962) był lekarzem, generałem Wojska Polskiego oraz ostatnim i najdłużej urzędującym premierem II Rzeczypospolitej. Do historii przeszedł jako postać o wielkich zdolnościach organizacyjnych, bezgranicznie oddana Józefowi Piłsudskiemu, a także jako inicjator gruntownej reformy sanitarnej kraju.

Urodził się 9 czerwca 1885 roku w Gąbinie na Mazowszu w rodzinie sędziego pokoju. Wychowywał się w tradycji patriotycznej, a jego ojciec walczył w powstaniu styczniowym. Po ukończeniu gimnazjum filologicznego w Kielcach w 1904 roku podjął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego. Tam zaangażował się w działalność konspiracyjną w strukturach Polskiej Partii Socjalistycznej. Za udział w słynnej zbrojnej manifestacji na placu Grzybowskim w Warszawie w listopadzie 1904 roku został aresztowany przez władze carskie i osadzony na Pawiaku. Po wyjściu na wolność i otrzymaniu wilczego biletu z rosyjskiej uczelni przeniósł się do Galicji, gdzie kontynuował naukę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Dyplom doktora wszech nauk lekarskich uzyskał w 1911 roku, po czym rozpoczął praktykę chirurgiczną i ginekologiczną, pracując między innymi w szpitalu kopalnianym w Czeladzi.

Wybuch I wojny światowej zmienił bieg jego życia. Składkowski natychmiast wstąpił do Legionów Polskich. Służył jako lekarz batalionowy i pułkowy w I Brygadzie, bezpośrednio u boku Józefa Piłsudskiego, którego stał się fanatycznym zwolennikiem. Przeszedł cały szlak bojowy, ratując rannych w krwawych bitwach pod Konarami czy Kostiuchnówką. W lipcu 1917 roku, po kryzysie przysięgowym, został jako poddany rosyjski internowany przez Niemców w obozie w Beniaminowie. Po zwolnieniu z obozu pod koniec 1918 roku czynnie włączył się w rozbrajanie okupantów w Zagłębiu Dąbrowskim. W odrodzonym Wojsku Polskim szybko awansował. Podczas wojny polsko-bolszewickiej służył na kluczowych stanowiskach medyczno-sanitarnych, między innymi jako szef sanitarny dywizji oraz operacyjnych grup uderzeniowych.

W okresie międzywojennym jego kariera wojskowa splotła się nierozerwalnie z polityką państwową. Podczas przewrotu majowego w 1926 roku bez wahania opowiedział się po stronie Piłsudskiego. Marszałek natychmiast mianował go komisarzem rządu na miasto stołeczne Warszawę, gdzie Składkowski twardą ręką zaprowadził porządek po walkach bratobójczych. W kolejnych latach trzykrotnie piastował stanowisko ministra spraw wewnętrznych. Dał się poznać jako tytan pracy, pedantyczny administrator i energiczny urzędnik, osobiście wizytujący najdalsze zakątki kraju.

Z tą działalnością wiąże się powszechny, potoczny termin „sławojka”. Składkowski, zszokowany fatalnym poziomem higieny na polskiej wsi, wydał restrykcyjne rozporządzenia nakazujące budowę estetycznych, zamykanych latryn na każdej prywatnej posesji i przy budynkach publicznych. Choć stał się przez to obiektem kpin i satyry ze strony opozycji, akcja ta realnie i skokowo podniosła stan sanitarny oraz ograniczyła epidemie chorób zakaźnych w Polsce. Równolegle zarządzał przymusowe bielenie chałup i naprawę płotów, dbając o estetykę kraju. W latach 1932–1936 sprawował też funkcję drugiego wiceministra spraw wojskowych i szefa Administracji Armii.

Po śmierci Piłsudskiego, w wyniku kompromisu między prezydentem Ignacym Mościckim a Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych Edwardem Śmigłym-Rydzem, 15 maja 1936 roku Felicjan Sławoj Składkowski został powołany na stanowisko premiera rządu. Skupił się na zarządzaniu gospodarczym i administracyjnym, wspierając plany modernizacyjne Eugeniusza Kwiatkowskiego, w tym budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego. Gabinetem kierował nieprzerwanie aż do wybuchu II wojny światowej.

Po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę, w obliczu militarnej klęski, premier wraz z całym rządem ewakuował się w nocy z 17 na 18 września 1939 roku do Rumunii. Tam polscy dygnitarze zostali bezprawnie internowani przez władze rumuńskie pod naciskiem Berlina. 30 września 1939 roku Składkowski formalnie złożył dymisję ze stanowiska premiera na ręce nowego prezydenta Władysława Raczkiewicza. Nowe władze polskie na uchodźstwie, zdominowane przez dawnych przeciwników sanacji pod wodzą gen. Władysława Sikorskiego, odsunęły Składkowskiego całkowicie od wpływu na sprawy państwowe, obarczając go współodpowiedzialnością za klęskę wrześniową.

W czerwcu 1940 roku Składkowski zdołał uciec z Rumunii do Turcji, skąd udał się do Palestyny. Tam powrócił na krótko do służby wojskowej jako szef służb sanitarnych w jednostkach polskich na Bliskim Wschodzie. Po zakończeniu wojny, w 1947 roku, osiadł na stałe na emigracji w Wielkiej Brytanii. Żył w trudnych warunkach materialnych, odizolowany od polityki, poświęcając czas na pisanie niezwykle cennych pod względem faktograficznym wspomnień, w tym książek „Moja służba w Brygadzie” czy „Strzępy meldunków”.

Zmarł 31 sierpnia 1962 roku w Londynie. Został pochowany na cmentarzu Brompton, jednak w 1990 roku jego prochy sprowadzono do Polski i uroczyście złożono na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Generał Felicjan Sławoj Składkowski pozostaje w pamięci historycznej przykładem urzędnika o żelaznej dyscyplinie, lojalnego żołnierza i człowieka, który mimo piastowania najwyższych godności państwowych, nigdy nie zabiegał o prywatne bogactwo ani osobistą władzę.